Gemiddeld bezoekt een Nederlandse man de huisarts ongeveer twee keer per jaar. Dat is significant minder dan vrouwen, die op gemiddeld vier bezoeken per jaar uitkomen. Een deel van dat verschil is biologisch verklaarbaar: zwangerschapszorg, anticonceptie en menstruatiegerelateerde klachten brengen vrouwen vaker bij een arts. Maar een ander deel van het verschil is gedragsmatig, en dat gedragsdeel kost mannen statistisch gezien iets aan vroege detectie en preventie.
De laatste jaren zijn er meer mogelijkheden ontstaan om de gezondheidsbewaking in eigen hand te nemen zonder dat de huisarts daarvoor het eerste aanspreekpunt hoeft te zijn. Dat is geen vervanging van de huisarts, maar het verschuift de balans. Voor mannen die het lastig vinden om voor elke aandoening of vraag een afspraak te maken, biedt dit een ingang om toch beter zicht te krijgen op de eigen toestand.
Bloedwaardes die je zelf kunt volgen
Een aantal cruciale bloedwaardes voor mannen in de middelbare leeftijd zou idealiter elk jaar gemeten worden. Cholesterolwaarden, glucose, leverfuncties en specifieke prostaatmarkers behoren tot de zaken die in een tijdige meting belangrijk zijn voor lange-termijn-gezondheid. Een huisarts laat deze tests vaak alleen uitvoeren als er een klacht is, of als de man boven een bepaalde leeftijd in een preventieprogramma valt. Veel mannen die zelf controle willen, kunnen die metingen tegenwoordig autonoom regelen.
Daar zijn diverse laboratoria voor die werken met directe consumentenroutes. Je vult een formulier in, je gaat naar een prikpunt of doet thuis een vingerprikje, en je krijgt de uitslag een paar dagen later met een toelichting over wat de waardes betekenen. Zelftestlab is een voorbeeld van zo'n service die in Nederland actief is. De drempel om zo'n test af te nemen is laag, en voor veel mannen voelt het toegankelijker dan een huisartsenbezoek waar ze een specifieke klacht moeten benoemen om de waarden gemeten te krijgen.
Wat fysiek zelf op te merken is
Naast de bloedwaarden zijn er een aantal zaken die een man zelf goed kan controleren door simpelweg aandacht te hebben voor zijn lichaam. Maandelijks de testes onderzoeken op afwijkingen is een aanrader die in de praktijk weinig mannen consequent doen. Het kost twee minuten in de douche, en kan in een uitzonderlijk vroeg stadium iets oppikken wat anders pas veel later in beeld komt. Hetzelfde geldt voor moedervlekken die veranderen, plekken op de huid die anders aanvoelen dan voorheen, of slijmvliezen die voortdurend ontstoken raken.
Wat dit allemaal gemeen heeft is dat ze geen specifieke kennis vereisen. Een onderzoek of de borstkas symmetrisch is, of de balzak normaal aanvoelt, of een knobbeltje in de hals niet groeit: het zijn zaken die je vanzelf merkt mits je er even bij stilstaat. De moeilijkheid zit niet in het waarnemen maar in het regelmatig waarnemen. Wie eenmaal weet hoe zijn lichaam normaal aanvoelt, merkt een afwijking veel sneller op dan iemand die het lichaam slechts incidenteel aandacht geeft.
De bloeddruk thuis
Een bijzondere waarde die in vrijwel elke man boven de veertig regelmatig gemeten zou moeten worden is de bloeddruk. Hoge bloeddruk is een van de belangrijkste risicofactoren voor hart- en vaatziekten, en geeft in de eerste jaren geen klachten. Veel mannen ontdekken pas dat ze een verhoogde bloeddruk hebben als ze al jaren te hoog zitten en de schade gemaakt is. Een bloeddrukmeter voor thuis kost niet veel en is in een paar minuten in gebruik te nemen. Wie eens per maand zijn bloeddruk meet, ontdekt veel sneller of er iets ontspoort en kan op tijd reageren.
Wat veel mannen niet beseffen, is hoeveel hun bloeddruk fluctueert per moment en per dag. Een eenmalige meting bij de huisarts kan toevallig hoog uitvallen door stress in de wachtkamer, of toevallig laag door een rustige ochtend. Een serie metingen thuis, gespreid over verschillende momenten, geeft een veel betrouwbaarder beeld dan een enkele meting in een spreekkamer. Dat is medisch al langer bekend, maar in de praktijk nog onderbenut.
Aanvulling, geen vervanging
Het is belangrijk om te benadrukken dat zelfcontrole geen vervanging is voor het advies van een huisarts. Wie iets bijzonders opmerkt, of waardes ziet die afwijken van wat hij eerder maakte, doet er goed aan dat alsnog professioneel te laten beoordelen. Het verschil is dat hij dan met informatie in handen het gesprek ingaat in plaats van met een vaag onbehagen. Een afspraak wordt daarmee korter, gerichter en levert meestal een actiever vervolg op.
Wat mannen overhouden aan deze manier van met hun gezondheid omgaan, is regie. Niet alles in handen, want sommige zaken vereisen nu eenmaal een arts, maar genoeg om niet meer afhankelijk te zijn van toeval en symptomen voordat ze actie nemen. Voor een generatie waarin de gemiddelde levensverwachting van mannen nog steeds enkele jaren achterloopt op die van vrouwen, is dat een verschuiving die over de jaren significant verschil kan maken.